türk yazarı ve dilcisi (fraşer, yanya, 1850 - istanbul, 1904). ilköğrenimini fraşer’de özel dersler alarak yapan şemsettin sami, babası ve annesinin ölümü üzerine, ağabeyinin ailesiyle birlikte yanya’ya göç etti (1861). burada bir rum lisesini bitirdi (1868). bu okulda, daha sonra yöneleceği sözlükçülük alamnda gerekli olacak rumca, eski yunanca ve fransızcayı öğrendi.
daha sonra bir süre yanya’da mektubi kalemi’nde çalıştı, 1871’de istanbul’a gelerek matbuat kalemi’ne girdi. ertesi yıl, fransızcadan çevirdiği tarih-i mücmel-i fransa (fransa’nın özet tarihi) adlı kitapla, ilk türk romanı sayılan taaşşuk-u talat ve fitnat’ı (talat ile fitnat’ın aşkı) yayımladı. matbuat kalemi’ndeki görevi sürerken sirac ve hadika gazetelerinde de çalışıyordu. 1874’te trablusgarp’ ta çıkan vilayet gazetesinin yönetimini üstlendi, dokuz ay sonra yeniden istanbul’a döndü. tiyatroyla da ilgilenerek, arka arkaya besa yahut ahde vefa (1875), şeydi yahya (1875) ve gave (1876) oyunlarını yayımladı. 1876’da muharrir dergisiyle sabah gazetesini çıkardı. 1877’de cezayir bahr-ı sefid valisi sava paşa’nın mühürdarlığını (özel yazman), osmanlı-rus savaşı sırasında sevkiyat-ı askeriye komisyonu yazmanlığını yaptı, daha sonra da başyazman oldu (1893).
bu yıllarda hem sözlük ve dilbilgisi çalışmalarına hem de çevirilere ağırlık veren şemsettin sami, sarf ve nahv- i arabi (arapça dilbilgisi) kitabını yayımladı. 1877’de mihran’ın terceman-ı şark gazetesinde yazarlık yaptı, 1879’da aile, 1881’de hafta dergilerini çıkardı. aynı yıl, teftiş-i askeri komisyonu’nda (askeri denetleme kurulu) çalıştı. 1882’de yayımladığı fransızcadan türkçeye sözlük olan kamus-ı fransavi, onun daha sonra yayımlayacağı büyük sözlük ve ansiklopedilerin ilki oldu. bu yapıtın ardından 1885’te aynı sözlüğün türkçeden fransızcaya bölümünü, 1888’de yayımı on yıl süren ve altı ciltte tamamlanan kamus-ül-alam (evrenlerin sözlüğü) adlı ansiklopedisinin ilk fasikülünü,1898’de kajnus-ı arabi’yi (arapça sözlük), 1899-1900’de iki cilt olarak kamus-ı türki’yi (türkçe sözlük), 1899’da tatbikat-ı arabiyye’yi (arapça uygulama), vb’ni yayımladı. yaşamının sonlarına doğru, teftiş-i askeri komisyonu’ndaki görevine karşın abdülhamit ıı tarafından "ikamete memur" (evinde gözaltına alınma) edildi, bu arada sağlığı da bozuldu. yaşamının son yıllarında, yayımlama olanağı bulamadığı, bir bölümünü de tamamlayamadığı kutadgu bilig, orhun yazıtları, et tuhfet-üz-zekiyye, lehçe-i türkiyye-i memalik-i mısır gibi yapıtları üstünde çalıştı.
*
#70486
