mankurt

milli benliğini kaybetmiş, kendi toplumuna yabancılaşmış kişi.

<bkz: cibilliyetsiz>

bir osmanlı işkencesi. uygulanışı tam olarak şöyledir;
- önce kurban tutulur ve saçları kazınır, kafa derisi parlatılırcasına hiç saç kalmayasıya kadar. daha sonra tercihen devenin boyun kısmından olan deri şahsın kafasını kaplayacak uzunlukta ve genişlikte kesilir. deri artık dazlak olan kafaya konur ve oraya yapıştırılır sabitlenir. sonra bu kafasında deri olan şahıs, tercihen bir çöl yada onun gibi direkt gün ışığına ve kavurucu sıcağa maruz kalacağı bir yere götürülür ve elleri kolları ayakları bağlanarak sabit kalması sağlanır. yaklaşık 1 ay * yalnızca su ile bekletilir. o bekleme sırasında uzayan saçlar deve derisini geçemeyeceğinden kafa derisini içine ve kafatasına doğru giderek beyne ulaşır ve şahsın benliğini silerler. deve deriside sıcaktan kafatasını sıkarak mengene işlevi görür ve şahıs dayanılmaz acılar çeker ve sonunda hiçbir düşüncesi olmayan ve hiçbir acı hissetmeyen bir robotumsu bişey olur. sonra şahsın yanına gidilir ve artık mankurtunuz hazırdır, artık kurban şahıs sizin köleniz olmuştur ve kendini öldür deseniz onu bile gözünü kırpmadan yapabilecek kadar kendini mankurt yapan insanın sözlerini emir kabul eder yerine getirir. işkence böyle uygulanır ve görülen her tikiye uygulaması vaciptir.

çinlilerin juanjuan diye adlandırdığı çok eski bir hun topluluğunca uygulandığı bilinen bir işkence türüdür. mankafa da büyük ihtimal aynı kelimeden ya da mankurt olma halinden türetilmiştir. bu konuya son rastladığım yer cengiz aytmatov'un gün olur asra bedel kitabıydı.

mankurt; cengiz aytmatov'un 1980 yılında yazdığı gün uzar yüzyıl olur adlı eserinde kırgız destanlarından yararlanarak güncelleştirdiği bir kişiliktir. mankurt bazı işlemler sonucu öz benliğini yitirerek kendisini kimliksizleştiren düşmanının kuklası haline gelmiş bir zavallı insan tipidir.

aytmatov'un "gün uzar yüzyıl olur" adlı eseri pek çok batı diline ve türk lehçelerine çevrilip yaygınlaşırken "mankurt" kavramı da kabul görerek literatüre girmiş ve “mankurt” ve “mankurtlaştırma” temaları yaygınlaşmıştır. fransa'da v. lackhine tarafından "yılın kitabı" olarak gösterilen[kaynak belirtilmeli] aytmatov'un "gün uzar yüzyıl olur" eserinden yapılan iktibasla "mankurtizm" "sosyal kimlik değiştirme ve öz köküne yabancılaşma" temalarını karşılayan bir terim olarak sosyal psikoloji literatüründe yerini almıştır.

çağdaş sovyet şairlerinden kazak türk'ü muhtar şahanov "ye­nilen galip ya da cengiz hanın halası" konulu otrar manzumesi’nin doğuşunu anlatırken şunları söylemekte­dir: "eserimizde kültür tarihimize derin kökler salmanın bizler için pek önemli olduğunu anlatmak istiyordum. her insanın doğduğu yere sıkı sıkıya bağlı olması gere­kir. bunsuz büyük çaplı yazar olmaz. köksüz insanlar ortaya çıkınca "mankurtizm" hali olur."


mankurtlaştırmak: m.s 200’lü yıllarda orta asya’daki juan juanlar, kırgızların komşusu ve can düşmanıydı. juan juanlar, kırgız kabile ve oymaklara saldırır, yakıp yıkarlardı. juan juanlar esir aldıkları kırgız savaşçılarını köleleştirmek için mankurtlaştırma yöntemini kullandılar. esirin başını kazır, saç tellerini tek tek kökünden çıkarırlarmış. bir kasap da oracıkta hayvanı öldürüp derisini yüzermiş. taze hayvan derisini, esirin kazınmış başına sımsıkı sararlarmış. başı saran hayvan derisi güneşte büzüştükçe mengene gibi olurmuş. esirlerden sağ kalanlar hafızalarını, kimliklerini kaybederlermiş. juan juanlar, belleğini yitiren tutsağı alır, içecek-yiyecek verirlermiş. gücünü toparlayan tutsak, artık bir mankurt haline gelmiştir. kim olduğunu, hangi soydan, hangi kabileden geldiğini, anasını, babasını, çocukluğunu bilmezmiş.

kendisine yapılanları osmanlı işkencesi olarak tanımlayan bünyedir. benliğini, ruhunu, geçmişini vs. kaybetmiş bünyedir. ziyandır.

cengiz aytmatov’un; gün olur asra bedel’inde mankurtlara dair bi’ efsane vardır. kitabın gidişatı açısından önemli bi’ unsur olan bu efsaneyi okurken bile etkilenir insan. sanki kafası sıkışıyormuş gibi olur, başı ağrır falan.