kelimelerin yapi ozellikleri
kok : bir kelimenin, daha küçük parçalara ayrılmayan, anlamlı en küçük parçasına denir.
kelimenin kökünün, kelimenin tamamı ile ilgili olmalıdır. ornek: “okul” kelimesinin kökü, “oku” fiilidir. fakat bu kelimede “ok” kısmı da bir anlam taşır. ama okul ile ok arasında bir ilgi yoktur.
kökler iki çeşittir:
1. isim kökleri
2. fiil kökleri
isim kokleri : bir varlığı, niteliği, ilgiyi veya duyguyu en kısa biçimde tanıtan köklere denir. dört çeşittir:
a) varlık kökleri : cöl, yol, sıra, ev...
b) nitelik kökleri : iyi, güzel, kötü...
c) duygu kökleri : ah, vah, tüh, ey...
d) ilgi kökleri : ben, sen, o, ile, için...
isim kökleri cümle içinde “isim, zamir, zarf, sıfat, edat, bağlaç ve ünlem” göreviyle kullanılabilir. dilimizde isim kökleri en fazla üç heceden oluşur. ornek: karınca, kelebek, araba...
fiil kokleri : hareketleri, işleri anlatan köklere denir. ornek: gel-, otur-, ver- ...
sesteş (eşsesli ) kökler : kullanıldığı cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. ornek: yaz, kız, geç...
govde : e n az bir yapım eki almış olan sözcüklere denir. ornek: uçak, gözlük, evci...
yapilarina gore sozcukler
1. basit sözcük : hiç ek almayan veya yapım ekleri dışındaki ekleri almış olan sözcüklere denir.
ev, yol, git, otur, evler, evi....
2. türemiş sözcük : isim veya fiil köklerine çeşitli yapım ekleri getirilerek oluşan sözcüklerdir. evli, yolluk, gergin, başla, ...
3. birleşik sözcük :iki veya daha fazla kelimenin birlikte kullanılmasıyla oluşan sözcüklerdir. dedikodu, mirasyedi, karaköy...
ekler
köklere getirilerek onların anlamlarını tamamlayan veya değiştiren parçalara ek denir. ekler, tek başlarına anlamsızdır. köklere getirilerek anlam kazanır. iki çeşit ek vardır:
1. cekim ekleri 2. yapım ekleri
cekim ekleri : eklendiği kelimenin anlamını ve türünü değiştirmeyen, sadece cümledeki durumlarını belirten eklere denir.
yapim ekleri : eklendiği köklerden yeni kelimeler türeten eklere denir. yapım ekleri eklendiği kök veya gövdelerin her zaman anlamını, bazen de türünü değiştirir. içinde bir yapım eki olan ve yeni kelimeler türetmeye elverişli birime gövde denir.
ekler
yapım ekleri
1. isimden isim yapan ekler
2. isimden fiil yapan ekler
3. fiilden fiil yapan ekler
4. fiilden isim yapan ekler
cekim ekleri
a) isim çekim ekleri
*iyelik ekleri
*hal ekleri
*tamlama ekleri
*coğul ekleri
b) fiil çekim ekleri*kip ekleri
*kişi ekleri
not : olumsuzluk eki bazı dilciler tarafından yapım eki, bazıları tarafından da çekim eki olarak kabul edilir. bu nedenle yukarıdaki gruba yazılmamıştır.
cekim ekleri
a) isim cekim ekleri
1. iyelik ekleri : eklendiği ismin karşıladığı varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklere denir.
tekil kişiler: ben (-ım, -im, -um,-üm) kitab-ım
sen (-ın, -in, -un, -ün) kitab-ın
o (-ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü) kitab-ı, araba-sı
coğul kişiler: biz (-ımız, -imiz, -umuz, -ümüz) kitab-ımız
siz (-ınız, -iniz, -unuz, -ünüz) kitab-ınız
onlar (-ları, -leri) kitap-ları
2. hal ekleri : isimlere gelerek onların durumlarını bildiren eklerdir. durum ekleri olarak da adlandırılır.
a) ismin yalın hali ( yalın durumu) : belirli bir eki yoktur. hiç ek almayan veya hal ekleri dışındaki ekleri alan isimler yalın haldedir. (ev, evim, evler..)
b) ismin –i hali (belirtme durumu) : ekleri, -ı, -i, -u, -ü ‘dür. (ev-i, kalem-i)
c) ismin –e hali (yönelme durumu) : ekleri –e, -a ‘dır. (ev-e)
d) ismin –de hali (bulunma, kalma durumu) : ekleri –de, -da , -te, -ta şeklindedir. (evde, okulda...)
e) ismin –den hali (cıkma, ayrılma durumu) : ekleri, -den, -dan, -ten,
-tan şeklindedir. (evden, okuldan...)
3. tamlama ekleri : isim tamlamalarında kullanılan –ın, -in, -un, -ün ve –ı, -i, -u, -ü ekleridir. (ali’nin defteri, okulun duvarı...)
4. cogul ekleri : isimlere gelerek onların sayısını çoğaltan –lar, -ler ekleridir. (evler, okullar...)b) fiil cekim ekleri
1. kip ekleri : fiillerin yapılış amacını ve zamanını bildiren eklere denir. (gelmiş, gelir, gelecek....)
2. kisi ekleri: fiillere, kip eklerinden sonra gelerek o işi kimin yaptığını belirten eklere denir. (geldi-m, okudu-n...)
eklerle ilgili onemli bilgiler:
1)türkçe’de dört çeşit –ı, -i, -u,-ü vardır. bunların farkı cümlelerden anlaşılır.
ev-i yandı (iyelik eki)
ev-i yıktılar (hal eki)
veli-nin ev-i (tamlama eki)
gez-i, yaz-ı (yapım eki)
2) iyelik ekleri ile kişi ekleri karıştırılmamalıdır. iyelik ekleri isimlere, kişi ekleri fiillere gelir. (ev-i-m....iyelik eki) , (geldi-m.....kişi eki)
3) türkçe’de –ım, -im, -um, -üm ekleri hem iyelik eki, hem kişi eki, hem ek-fiil, hem de yapım eki olarak kullanılabilir:
iç-im kan ağlıyor (iyelik eki)
istediğin parayı vereceğ-im (kişi eki)
bugün dünden daha iyiy-im (ek-fiil)
gözlerin bir iç-im su....(yapım eki)
4) –lar, -ler ekleri bazen çoğul eki, bazen kişi eki, bazen de yapım eki olarak kullanılabilir:
ev-ler şimdi daha güzel (coğul eki)
dün bize geldi-ler (kişi eki)
bu millet nice kemal-ler yetiştirdi. (yapım eki)not : -lar, -ler ekleri özel isimlere gelip onların anlamlarını değiştirirse yapım ekidir. bu durumda kesme işareti kullanılmaz. ozel isme gelip çekim eki olursa kesme işareti kullanılır. (dün gece bize mehmetler geldi.)....yapım eki
(sınıftaki mehmet’ler ayağa kalksın)...cekim eki
5) yapım ve çekim ekleri köklere getirilirken şu sıra izlenir:
yaz-ı-s-ı –n -ı
hal eki
kaynaştırma harfi
iyelik eki
kaynaştırma harfi
yapım ekifiil kökü
6) aslında küçültme ve sevgi eki olan –cık bazen varlık isimleri yapar . (tepe-cik, yavru-cuk ) bu örneklerde küçültme anlamı varken; (badem-cik) kelimesinde bir organın adı söz konusudur.7) –ı, -i, -u, -ü yapım ekleri hem fiilden isim yapar, hem de fiilden fiil yapar. (kaz-ı çalışmaları başladı)...fiilden isim yapma eki
(boyayı kaz-ı-dı)..fiilden fiil yapma eki
8. –ış, -iş ekleri bazen isim, bazen fiil yapar. (tatlı bir bakışı vardı.)... fiilden isim yapma eki. (birbirlerine bakıştılar)... fiilden fiil yapma eki.
yapim ekleri
kök veya gövdelerin her zaman anlamını, bazen de türünü değiştiren eklere yapım ekleri denir. dört ana grupta incelenir:
1) isimden isim yapma ekleri : isim köklerine gelerek bunlardan yeni isimler türeten eklere denir. bu ekler sadece kelimenin anlamını değiştirir, türünü değiştirmez. bu eklerin başlıca olanları şunlardır:
1) –lık, -lik, -luk, -lük : (gözlük, gecelik)
2) –cı, -ci, -cu, -cü : (bek-çi, ev-ci) (“bek” kelimesi eski türkçe’de “koruma, muhafaza etme” anlamında kullanılmıştır.)
3) –lı, -li, -lu, -lü : (ev-li, su-lu)
4) –sız, -siz, -suz, -süz ( ev-siz, ok-süz) (“ok” kelimesi eski türkçe’de “öğ” şeklindedir ve “ana” anlamına gelir.)
5) –ki : (demin-ki, şimdi-ki, yerde-ki, gökte-ki) (yapım ekleri her zaman kökten hemen sonra gelirken, -ki eki bu kurala uymaz. –ki ekinden önce köke bir çekim eki gelir, sonra –ki yapım eki getirilir. –ki ekinin bazen kökten hemen sonra geldiği de görülür. ote-ki, beri-ki...)
6) –cık, -cik, -cuk, -cük : (ufa-cık, küçü-cük)
7) –cak, -cek, -çak, -çek : (büyü-cek..)
8) –cağız, -ceğiz, -çağız, -çeğiz: (köyceğiz, çocuk-çağız)
9) –ca, -ce, -ça, -çe : türk-çe, ala-ca
10) –daş, -deş, -taş, -teş : soy-daş, ses-teş
11) –ncı, -nci, -ncu, -ncü : bir-i-nci, yedi-nci..
12) –ar, -er : beş-er..
13) –z : iki-z
14) –sı, -si,-su, -sü : çocuk-su
15) –ımsı, -imsi, -umsu, -ümsü: ekşi-msi
16) –layın, -leyin: akşam-leyin...
17) –cileyin : ben-cileyin
18) –an, -en : er-en, kız-an (olgun çocuk)
19) –ç: ana-ç
20) –cıl, -cil, -cul, -cül, -çıl, -çil, çul, çül: ev-cil, balık-çıl...
21) –man, -men : koca-man
22) –aç, -eç : kır-aç, top-aç
23) –şın : sarı-şın
24) –ak, -ek : sol-ak, top-ak
25) –k : bebe-k, top-u-k
26) –t : yaş-ı-t
27) –ay, -ey : kuz-ey (kuz : güneş görmeyen yer)
28) –sul : yok-sul
–la, -le : kış-la , yay-la ( eski türkçe’den günümüze z, y29) değişmesiyle “ yazın gidilecek yer “ anlamındadır.
2) isimden fiil yapma ekleri: isim kök veya gövdelerine gelerek bunları fiile dönüştürür. bu tür ekleri alan kelimelerin hem anlamı, hem de türü değişir. başlıca ekleri şunlardır:
1) –la, -le: su-la, top-la...
2) –al, -el: az-al, dar-al...
3) –l : ufa-l...
4) –a, -e : yaş-a, boş-a...
5) –ar, -er : sar-ar (sarı)
6) –da, -de : şırıl-da..
7) –kır, -kir, -kur, -kür : tü-kür, püs-kür..
8) –k : gec-i-k...
9) –r: deli-r-..
10) –msı, -mse :azı-ı-msa...
3) fiilden fiil yapma ekleri: fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan yeni fiiller türeten eklerdir. bu ekler kökün anlamını değiştirir fakat türünü değiştirmez. başlıca ekleri şunlardır:
b) -n: giy-i-n...
c) –l : kır-ı-l...
d) –ş : döv-ü-ş...
e) –r : aş-ı-r..
f) –t : kızar-t...
g) –dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür : koş-tur...
h) –ar, -er : çık-ar..
i) –a, -e : tık-a...
j) –ı, -i, -u, -ü : kaz-ı...
k) –mse: gül-ü-mse
l) –ala, -ele : kov-ala4) fiilden isim yapma ekleri : fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan isimler türeten eklerdir. bu ekleri alan kelimelerin hem anlamı, hem de türü değişir. fiilden isim yapım eklerinin başlıcaları şunlardır:
1) –mak, -mek : yapmak...
2) –ma, -me : kıy-ma, sar-ma...
3) –ış, -iş, -uş, -üş : bak-ış...
4) –m : giy-i-m..
5) –k : çatla-k..
6) –ak, -ek : dön-ek...
7) –n : tüt-ü-n...
8) –gı, -gi, -gu, -gü, -kı, -ki, -ku, -kü: say-gı...
9) –ga, -ge : böl-ge...
10) –gın, -gin, -gun, -gün, -kın, -kin, -kun, -kün : dal-gın...
11) –gan, -gen, -kan, -ken : sıkıl-gan...
12) –gıç, -giç, -guç, -güç : dal-gıç...
13) –gaç, -geç : yüz-geç...
14) –ıcı, -ici, -ucu, -ücü : uç-ucu...
15) –ç : usan-ç...
16) –ı, -i, -u, -ü : gez-i...
17) –a, -e, : yar-a...
18) –ntı, -nti, -ntu, -ntü : boz-u-ntu...
19) –t : geç-i-t...
20) –l : ışı-l...
21) –sı, -si, -su, -sü : sin-si...
22) –anak, -enek: gör-enek...
23) –aç, -eç : gül-eç...
24) –alak, -elek : yat-alak...
25) –maç, -meç : yırt-maç...
26) –sal, -sel : uy-sal...
27) –man, -men : seç-men, öğret-men...
28) –sak: tut-sak...
29) –ca, -ce : eğlen-ce...
30) –maca, -mece : bul-maca..
#907160
