abbas hilmi pasa

son mısır hıdividir.

hıdiv (vali) tevfik paşa'nın oğlu olan abbas hilmi paşa, 1892'de hıdivliğe getirildi. görevi süresince ingilizler mısır'ın iç işlerine karıştılar ve osmanlıların mısır'daki etkisi azaldı. akabe'nin hicaz eyaletine katılmak istenmesi üzerine, ingiltere ile osmanlı devleti arasında "akabe sorunu" adı verilen anlaşmazlık patlak verdi; ingilizler sert çıkış yapınca akabe gene mısır'a bağlı kaldı. türk dostu, ingiliz düşmanı olan, sık sık istanbul'a gelip giden abbas hilmi paşa'nın birinci dünya savaşı sırasında istanbul'da bulunduğu sırada, ingiltere osmanlıların mısır üstündeki haklarını artık tanımadığını ilan edince, hıdivliği sona erdi.

mısır valilerinden. babası ahmed tosun paşadır. vehhabiler üzerine sefer yapıp, onların fitne hareketlerine mani olmak için vazifelendirilen mehmed ali paşanın çok sevdiği torunudur. 1813 (h.1228)te cidde'de doğdu. mısır’da yetişti.



abbas hilmi, amcası ibrahim paşanın 1848 senesinde vefatı üzerine mısır valiliğine tayin edildi. bu sırada osmanlılarda tanzimat devri başlatılmış ve mısır’da da avrupa’nın tesiri ile bir takım reformlar yapılmaya başlanmış, avrupai tarzda bazı müesseseler açılmıştı. avrupalıların menfaatlerine olan işlere, abbas hilmi karşı çıktı. reformlara uyularak açılan bu neviden bir takım kuruluşları kapattı. bu kuruluşlarda misyoner gibi faaliyet gösteren pekçok avrupalı danışman ve eğitimciyi vazifelerinden aldı. devrin alimlerinden tahtavi’yi 1850 senesinde hartum’a gönderip, bir medrese açmasını istedi. diğer taraftan masrafları kontrol altına aldığı gibi, vergilerde indirim yaparak halkın iktisadi durumunu oldukça iyi bir hale getirdi. kahire’de bir harp okulu kurdu.

tanzimatın mısır’da uygulanması konusunda osmanlı devleti ile ortaya çıkan meseleleri çözmek üzere fuad efendi (paşa) mısır’a gönderildi. fuad efendi bu hususta bazı düzenlemeler yaptı ve şikayet konusu meseleleri halletti. bu zamanda bir ingiliz şirketi, kahire ile iskenderiye arasında demiryolu inşaatına başladı ve 1853’te tamamladı. böylece ingilizler, kısa yoldan mısır içlerine ulaşma fırsatını da elde ettiler.

abbas hilmi, dedesi mehmed ali paşaya verilen fermanı değiştirerek, valiliğe, ailenin en yaşlısının geçmesi usulünü kaldırmak ve kendi yerine oğlu ibrahim paşayı bırakmak istiyordu. bu maksatla oğlunu abdülmecid hana damad yaptı. fakat vefat etmesi ile bu işi gerçekleştiremedi. abbas hilmi, kırım harbinde osmanlı sultanı abdülmecid hana yirmi bin kişilik bir ordu ve bir donanma göndererek yardımda bulundu. bu yardımı gönderdiği sıralarda kahire’deki köşkünde aniden öldü. zehirlenerek öldürüldüğü de rivayet edilmektedir.







abbas hilmi paşa - ıı

osmanlı devleti tarafından mısır’a gönderilen son hidiv. 14 temmuz 1874 (h.1291) senesinde iskenderiye’de doğdu. hidiv tevfik paşanın oğludur. mısır’da prenslere ait mektepte okuduktan sonra isviçre’de tahsil gördü. kardeşi mehmed ali ile beraber viyana’daki theresianum okuluna devam etti. 1892’de babasının vefatı üzerine on sekiz yaşında osmanlı devleti tarafından mısır hidivliğine getirildi.

abbas hilmi paşanın genç ve idari işlerde tecrübesiz olması sebebiyle, osmanlı hükümeti, mısır’da senelerce osmanlı devleti mısır fevkalade komiserliği yapan ve mısır’ın idaresiyle ilgili işlerde tecrübesi ile tanınan ahmed muhtar paşayı kendisine müsteşar-ı has tayin etti. böylece ingiltere’nin, hidiv abbas hilmi paşa üzerindeki tesir ve telkinleri önlenmek istendi. fakat ingilizler, mısır’ın içişlerine karıştılar ve mısır’daki işgal kuvvetlerini arttırdılar. mısır ordusundaki yüksek rütbeleri ele geçirdiler. mısır idarecilerini elde etmeye başladılar. osmanlı komiseri olan gazi ahmed muhtar paşa vazifesine devam ediyordu. ancak ingiliz komiseri lord cromer ve ondan sonra yerine tayin edilen lord kitchener ön planda rol oynuyordu. lord kitchener, ekseriyetini mısır halkından topladığı bir ordu ile sudan’a saldırınca, ingilizler ile fransızlar arasında uzun süren siyasi tartışmalara sebep olan paşoda meselesi ortaya çıktı ise de, fransız ve ingiliz ileri gelenlerinin savaş istememeleri üzerine kapanıp gitti.

ikinci abdülhamid hanın abbas hilmi paşaya verdiği hidivlik fermanında, mısır’ın idaresi ve hudutları hakkında bazı değişikliklerden bahsedilmişti. o zamana kadar mısır jandarması tarafından beklenen akabe’nin hicaz iline katılarak osmanlı askerinin koruması altına verilmesi istenmişti. bu durum, akabe körfezi ağzındaki tran adasının, hindistan yolu üzerindeki çok elverişli bir deniz üssü haline gelmesi ihtimalinden dolayı, ingiltere’nin şiddetli itirazlarına ve uzun tartışmalara sebep oldu. sonra mesele akabe’nin yine eski halinde kalması şeklinde ve ingilizlerin isteğine göre bırakıldı.

vazifesinin ilk senelerinde ingilizlerin idaresine muhalif bir siyaset takip eden abbas hilmi paşa, nazırların reisliğine fahri paşayı tayin etmek istedi. bu sebeple kahire’deki konsolos temsilcileri ile anlaşmazlığa düştü. çok şiddetli bir hal alan bu anlaşmazlık, riyaz paşa tarafından kurulan nazırlar heyeti tarafından halledildi. abbas hilmi paşanın, ingilizlere karşı muhalefeti de uzun sürmedi. mısır daimi komiseri ahmed muhtar paşa, osmanlı devletinin mısır üzerindeki haklarının belli bir ölçüde, şeklen de olsa korunmasında büyük gayret göstermesine karşılık, abbas hilmi paşa bu derecede istikrarlı bir siyaset güdemedi.

abbas hilmi paşa, 1893’te ahmed muhtar paşa ile istanbul’a gitti. sultan ikinci abdülhamid han onu alaka ile karşılayıp, hediyeler verdi. abbas hilmi paşa, istanbul’a geldiği senenin ertesi senesi avrupa seyahatlerine çıkmaya karar verdi. onun bu seyahatleri neticesinde mısır’da idari bir boşluğun doğması tehlikesi vardı. bu sebeple osmanlı devleti, avrupa devletlerinin mısır hidivi üzerinde etkili olmaması için ahmed muhtar paşadan bu seyahatlere mani olmasını istedi. fakat abbas hilmi paşa bütün ısrarlara rağmen seyahatten vazgeçmeyince, osmanlı devleti gittiği her avrupa ülkesinde onu takip etmeye çalıştı.

mısır’da ölçülü ve dengeli bir siyaset sürdüremeyen abbas hilmi paşa’nın, hem mısır’da hem de diğer dış ülkelerde muhalifleri artmaya başladı. neticede çeşitli suikastlara maruz kaldı. 1894’te suikast yapmak üzere olan bir italyan, iskenderiye’de yakalandı. 1914’te ise, istanbul’da uğradığı bir suikastta yaralandı. bundan sonra da birinci dünya savaşı çıkması sebebiyle bir daha mısır’a dönemedi. istanbul’da ve avrupa’da yaşadı. birinci dünya savaşı esnasında almanlarla işbirliği yaparak fransızları müttefiklerinden koparmaya çalıştı ise de muvaffak olamadı. birinci dünya harbinin başlaması ile ingilizler 19 aralık 1914’te mısır’ı himayelerine alıp, osmanlıların mısır’daki haklarını da sona ermiş saydılar. abbas hilmi paşayı da hidivlikten azlettiler. osmanlılar ise abbas hilmi paşanın hidivliğini lozan antlaşmasına kadar geçerli saydılar.

abbas hilmi paşadan sonra, amcası ve hidiv ismail paşanın oğlu olan hüseyin kamil, ingilizler tarafından mısır’da sultan ilan edilerek hidivlik kaldırıldı. böylece mısır’ı osmanlı idaresinden ayırarak kendi emellerine hizmet ettirdiler. 1923 senesinden sonra hayatını istanbul ve viyana’da geçiren abbas hilmi paşa, mısır’ın bağımsızlığa kavuşmasından ve hüseyin kamil’in yerine fuad’ın kral olarak getirilmesiyle 1922’de hidivlik haklarını tamamen kaybetti ve malları müsadere edildi. kendisi de, ömrünün son günlerini geçirdiği isviçre’nin cenevre şehrinde 1944 senesinde öldü.

kaynak:
http://www.e-tarih.org/...=abbas%20hilmi%20pa%fea